Wystąpienie wspólnika ze spółki cywilnej to jedna z najczęstszych zmian w strukturze wieloosobowych działalności gospodarczych. Przyczyną bywa zmiana strategii biznesowej, nowe plany zawodowe czy nieporozumienia decyzyjne. Odejście jednej osoby nie musi jednak oznaczać końca firmy – podmiot może nadal funkcjonować, jeśli procedura zostanie przeprowadzona zgodnie z przepisami, przy zachowaniu terminów i prawidłowym rozliczeniu majątkowym.
Skutki prawne oraz podatkowe zależą od liczby pozostałych osób w podmiocie, dlatego cały proces wymaga precyzyjnego dopilnowania formalności. Pomocna na tym etapie bywa kompleksowa obsługa prawna spółek, w ramach której weryfikowane są zapisy umowy, przygotowywane oświadczenia o wypowiedzeniu oraz formalnie regulowane wzajemne rozliczenia.
Spis treści
Na czym polega wystąpienie wspólnika ze spółki cywilnej?
Spółka cywilna nie jest odrębnym podmiotem prawa – to umowa, na mocy której wspólnicy zobowiązują się dążyć do wspólnego celu gospodarczego, najczęściej przez wniesienie wkładów i wspólne prowadzenie działalności. Majątek wykorzystywany w działalności spółki stanowi wspólny majątek wspólników objęty tzw. współwłasnością łączną – żaden ze wspólników nie może w czasie trwania spółki rozporządzać swoim udziałem w tym majątku ani domagać się jego podziału.
Wystąpienie wspólnika ze spółki cywilnej oznacza zakończenie jego udziału w tej umowie, przy zachowaniu bytu spółki – pod warunkiem że w spółce pozostaje co najmniej dwóch wspólników. To rozwiązanie odmienne od całkowitego zakończenia działalności spółki i wymaga precyzyjnego rozliczenia z osobą odchodzącą.
Wystąpienie a rozwiązanie spółki cywilnej - najważniejsza różnica
Rozwiązanie spółki kończy jej byt w całości i prowadzi do likwidacji całego wspólnego majątku między wszystkimi wspólnikami. Wystąpienie dotyczy natomiast tylko jednej osoby – pozostali wspólnicy kontynuują działalność na dotychczasowych zasadach, o ile umowa spółki nie stanowi inaczej. Wyjątkiem jest sytuacja, w której spółka liczy tylko dwóch wspólników – wtedy odejście jednego z nich w praktyce oznacza koniec spółki jako takiej, o czym piszemy w dalszej części artykułu.
Wypowiedzenie umowy spółki cywilnej - termin i forma
Podstawowym trybem zakończenia udziału w spółce jest wypowiedzenie umowy spółki cywilnej. Jeżeli spółka została zawarta na czas nieoznaczony, wspólnik może wypowiedzieć swój udział na trzy miesiące naprzód, na koniec roku obrachunkowego. Termin ten ma chronić pozostałych wspólników – daje im czas na reorganizację działalności i przygotowanie się do zmiany składu osobowego.
Choć przepisy nie wymagają dla samego wypowiedzenia formy szczególnej pod rygorem nieważności, w praktyce zawsze rekomendujemy formę pisemną – to jedyny sposób, aby jednoznacznie udokumentować datę złożenia oświadczenia i moment rozpoczęcia biegu terminu wypowiedzenia. Wielu sporów udałoby się uniknąć, gdyby umowa spółki od początku zawierała zapisy zabezpieczające interesy wszystkich wspólników, w tym jasne zasady dotyczące trybu i terminów wypowiedzenia.
Ważne powody wypowiedzenia bez zachowania terminu
Jeżeli po stronie wspólnika zachodzą ważne powody – na przykład trwały konflikt uniemożliwiający dalszą współpracę, poważna choroba czy rażące naruszenie obowiązków przez innego wspólnika – może on wypowiedzieć swój udział bez zachowania trzymiesięcznego terminu, nawet jeśli spółka została zawarta na czas oznaczony. Co istotne, wspólnicy nie mogą w umowie wyłączyć tego uprawnienia – wszelkie zastrzeżenia ograniczające prawo do wypowiedzenia z ważnych powodów są nieważne.
Wystąpienie wspólnika ze spółki cywilnej krok po kroku
Praktyczny przebieg całej procedury wygląda następująco:
Złożenie pisemnego oświadczenia o wypowiedzeniu udziału pozostałym wspólnikom, z zachowaniem odpowiedniego terminu lub wskazaniem ważnych powodów.
Ustalenie zasad rozliczenia – w tym wyceny wkładu oraz udziału w wypracowanym majątku wspólnym.
Sporządzenie aneksu do umowy spółki potwierdzającego zmianę składu wspólników i – jeśli spółka ma być kontynuowana – aktualnego zakresu udziałów pozostałych osób.
Aktualizacja wpisów w CEIDG przez każdego ze wspólników prowadzących jednoosobową działalność gospodarczą w ramach spółki.
Zgłoszenie zmiany do naczelnika urzędu skarbowego (aktualizacja danych identyfikacyjnych spółki), a także do ZUS i GUS.
Faktyczna wypłata należności na rzecz wspólnika występującego, zgodnie z ustalonym rozliczeniem.
Poinformowanie kontrahentów i banku prowadzącego rachunek spółki o zmianie w składzie wspólników.
Zgłoszenie zmian w CEIDG i urzędach
Osobnym zagadnieniem o istotnym znaczeniu prawnym i podatkowym jest wystąpienie wspólnika ze spółki cywilnej a CEIDG, czyli konieczność zaktualizowania wpisów rejestrowych po zmianie składu osobowego. Spółka cywilna nie posiada własnego wpisu w Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej – figurują w niej wyłącznie poszczególni wspólnicy jako niezależni przedsiębiorcy. Z tego względu osoba odchodząca musi zaktualizować swój wpis, zgłaszając zakończenie działalności w ramach tego podmiotu, natomiast pozostali wspólnicy powinni wykonać aktualizację danych dotyczących spółki (w tym danych NIP i REGON, jeśli zmiana wywołuje w tym zakresie skutki prawne).
Wystąpienie wspólnika ze spółki cywilnej - rozliczenie
Rozliczenie ze wspólnikiem, który zdecydował się na wystąpienie ze spółki cywilnej, to najczęściej najbardziej sporny element całej procedury i obejmuje dwa elementy. Po pierwsze, zwraca się mu w naturze rzeczy, które wniósł do spółki wyłącznie do używania, oraz wypłaca się w pieniądzu wartość wniesionego wkładu – zgodnie z wyceną wskazaną w umowie spółki, a w razie jej braku według wartości wkładu z chwili jego wniesienia. Wartość wkładu polegającego na świadczeniu pracy lub na udostępnieniu spółce rzeczy do używania nie podlega zwrotowi w pieniądzu.
Po drugie, wspólnikowi występującemu wypłaca się dodatkowo część wartości wspólnego majątku pozostałego po odliczeniu wkładów wszystkich wspólników – w takiej proporcji, w jakiej uczestniczył on w zyskach spółki. Oznacza to, że rozliczenie z wspólnikiem występującym ze spółki cywilnej nie ogranicza się do zwrotu wniesionego kapitału, ale uwzględnia także jego udział w wypracowanej przez spółkę wartości.
Wystąpienie wspólnika ze spółki cywilnej a zobowiązania
Kwestia odpowiedzialności za zobowiązania spółki bywa źródłem nieporozumień. Wystąpienie wspólnika ze spółki cywilnej a zobowiązania to kwestia, którą warto wyjaśnić już na etapie planowania wystąpienia – wspólnicy odpowiadają solidarnie za zobowiązania spółki powstałe w okresie, w którym byli jej wspólnikami. Samo wystąpienie nie zwalnia z odpowiedzialności za długi zaciągnięte wcześniej – zwalnia jedynie z odpowiedzialności za zobowiązania, które powstaną już po skutecznym wypowiedzeniu udziału.
Odpowiedzialność wspólnika spółki cywilnej po wystąpieniu ze spółki
Odpowiedzialność wspólnika spółki cywilnej po wystąpieniu ze spółki ma charakter ograniczony czasowo, jednak nie wygasa w momencie złożenia wypowiedzenia. Za zobowiązania zaciągnięte przed tą datą były wspólnik odpowiada solidarnie z pozostałymi członkami podmiotu – bez ograniczeń, całym swoim majątkiem osobistym.
Przed formalnym odejściem wskazane jest sporządzenie bilansu zobowiązań oraz uwzględnienie w umowie rozliczeniowej dodatkowych zabezpieczeń, takich jak oświadczenie pozostałych wspólników o przejęciu długów.
Wystąpienie wspólnika ze spółki cywilnej a podatek dochodowy
Wpływ rozliczeń majątkowych na wystąpienie wspólnika ze spółki cywilnej a podatek dochodowy zależy przede wszystkim od tego, czy odchodząca osoba otrzymuje spłatę w gotówce, czy w postaci innych składników majątku.
Otrzymane środki pieniężne stanowią co do zasady przychód z działalności gospodarczej. Z opodatkowania wyłącza się jednak kwotę odpowiadającą uzyskanej wcześniej nadwyżce przychodów nad kosztami ich uzyskania, pomniejszoną o dotychczasowe wypłaty zysku. W praktyce oznacza to, że ponownemu opodatkowaniu podlega wyłącznie ta część świadczenia, od której podatek nie został jeszcze wcześniej odprowadzony.
Odmienne zasady dotyczą składników majątku o charakterze niepieniężnym – ich ewentualna sprzedaż poza działalnością gospodarczą przed upływem sześciu lat od dnia wystąpienia ze spółki może rodzić odrębny obowiązek podatkowy. Ze względu na stopień skomplikowania przepisów dotyczących rozliczeń w spółkach osobowych, każdą taką procedurę warto przeanalizować indywidualnie z prawnikiem i doradcą podatkowym jeszcze przed podjęciem wiążących decyzji.
Wystąpienie wspólnika ze spółki cywilnej a remanent
Remanent to temat, w którym warto rozróżnić dwa odrębne obowiązki. Na gruncie podatku dochodowego na dzień wystąpienia wspólnika sporządza się wykaz składników majątku spółki – potocznie nazywany również remanentem – niezależnie od tego, czy sama spółka jest kontynuowana przez pozostałych wspólników. Inaczej wygląda sytuacja na gruncie podatku VAT: obowiązek sporządzenia spisu z natury towarów powstaje tam wyłącznie w razie rozwiązania całej spółki cywilnej, a nie przy samym wystąpieniu jednego wspólnika z kontynuowanej spółki. W praktyce spis z natury dla celów VAT aktualizuje się więc głównie wtedy, gdy wystąpienie prowadzi do zakończenia bytu spółki – a więc przede wszystkim w spółce dwuosobowej.
Wystąpienie wspólnika ze spółki cywilnej a własność nieruchomości
Własność nieruchomości w wypadku wystąpienia wspólnika ze spółki to jedno z bardziej złożonych zagadnień praktycznych, zwłaszcza gdy nieruchomość została wniesiona do spółki lub nabyta w trakcie jej trwania i figuruje w księdze wieczystej jako przedmiot współwłasności łącznej wspólników. Zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z 10 czerwca 2011 r. (III CZP 135/10) wspólnik traci status współwłaściciela majątku wspólnego z mocy samego prawa już w chwili skutecznego wystąpienia ze spółki – nie jest do tego potrzebna odrębna umowa przenosząca jego udział na pozostałych wspólników, skoro od tej chwili nie przysługuje mu już żaden udział, którym mógłby rozporządzać. Do wykreślenia występującego wspólnika z księgi wieczystej wystarczy jego oświadczenie o wystąpieniu złożone w formie pisemnej z podpisem notarialnie poświadczonym, zgodnie z wymogiem art. 31 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece – forma aktu notarialnego nie jest tu konieczna. Pominięcie tego kroku nie zmienia tego, kto faktycznie jest już właścicielem nieruchomości, ale prowadzi do niezgodności między stanem prawnym ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym składem osobowym spółki.
Zmiana wspólnika w spółce cywilnej a wystąpienie wspólnika
Warto odróżnić samo wystąpienie od szerszego pojęcia, jakim jest zmiana wspólnika w spółce cywilnej. Wystąpienie oznacza wyłącznie zakończenie udziału jednej osoby, bez konieczności przystąpienia kogokolwiek nowego – spółka może dalej działać w mniejszym składzie. Zmiana wspólnika obejmuje natomiast dwa zdarzenia jednocześnie: wystąpienie dotychczasowego wspólnika oraz przystąpienie nowej osoby na jego miejsce, co wymaga odrębnego aneksu do umowy spółki oraz zgody wszystkich pozostałych wspólników na przyjęcie nowego uczestnika.
Wystąpienie wspólnika ze spółki cywilnej trzyosobowej
W przypadku spółki wieloosobowej – na przykład trzyosobowej – wystąpienie wspólnika ze spółki cywilnej trzyosobowej nie zagraża jej dalszemu istnieniu. Po odejściu jednego ze wspólników spółka funkcjonuje dalej jako spółka dwuosobowa, z proporcjonalnie zmienionymi udziałami pozostałych wspólników w majątku wspólnym i w zyskach – o ile umowa spółki lub porozumienie wspólników nie ustalają tego inaczej.
Wystąpienie wspólnika ze spółki cywilnej dwuosobowej
Zupełnie inaczej wygląda sytuacja, gdy mowa o spółce dwuosobowej. Wystąpienie wspólnika ze spółki cywilnej dwuosobowej oznacza w praktyce koniec bytu spółki – do zawarcia i trwania umowy spółki cywilnej niezbędnych jest bowiem co najmniej dwóch wspólników. Pozostały wspólnik może kontynuować działalność, ale już jako jednoosobowy przedsiębiorca, a rozliczenie z osobą występującą odbywa się na zasadach właściwych dla rozwiązania spółki, obejmujących podział całego wspólnego majątku.
Podsumowanie
Prawidłowe przeprowadzenie procedury wymaga zachowania terminów wypowiedzenia, rzetelnego rozliczenia wkładu i udziału w majątku spółki oraz uporządkowania spraw formalnych w CEIDG, urzędzie skarbowym i księgach wieczystych, jeśli spółka posiada nieruchomości. Jeśli natomiast planowany jest dalszy rozwój działalności w szerszym gronie inwestorów, warto rozważyć przekształcenie w spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością – tam wyjście wspólnika odbywa się na odmiennych zasadach, a kwestie takie jak sprzedaż udziałów w spółce z o.o. wymagają zachowania odrębnych wymogów formalnych.
Kancelaria Łuszczyński pomaga wspólnikom spółek cywilnych przeprowadzić cały proces wystąpienia – od przygotowania wypowiedzenia, przez rozliczenie, po aktualizację wpisów urzędowych. Zapraszamy do kontaktu!
